Retrospektiva: Zanimljive istorijske činjenice koje objašnjavaju sličnost škotskog i srpskog naroda kroz mentalitet, kulturu, piće i gorštački duh

Mnogo sličnosti u mentalitetu, istoriji i kulturi dele Srbi i Škoti iako su geografski udaljeni. Kapedunum je bio najjužnije utvrđenje keltskog plemena Skordisci u Zlatiborskom okrugu, prestolonaslednici Čarls i Aleksandar su zajedno učili srednju školu u škotskom Goldstounu, a zajedničko za gorštake iz škotskog Dandija i srpskog Prijepolja su destilirana pića, džem, novinarstvo i fudbal.

Božidar S. Stevović je svoja znanja i veštine stečene u srednjoj školi u Dandiju preneo u Prijepolje, a zatim su fudbaleri sa naših prostora igrali fudbal u Škotskoj, a ako je suditi po Dragojeviću, Nedeljkoviću i Iveziću biće ih sve više.

Da bi se bolje shvatio razvoj prijepoljskog fudbala u ovom enciklopedijskom članku navedene su činjenice koje ne smeju da se zaborave ni posle Prvog veka fudbalske igre u Prijepolju.

Austrougarska monarhija je objavila rat Kraljevini Srbiji 28. 7. 1914. godine čime je započela Prvi svetski rat, a Prijepolje i Mileševski srez, kao pogranični region prema tadašnjoj austrougarskoj teritoriji, su se našli na direktnom udaru ratnih dejstava, pretrpevši ogromne ljudske žrtve i tešku trogodišnju vojnu okupaciju od 1915. do 1918. godine. Iz Mileševskog okruga mobilisana su 1.643 borca, što je srazmerno broju stanovnika najveći broj učesnika u ratu odmah iza Beograda, od kojih je preživeo samo 301 prijepoljski ratnik.

Da bi se zaštitili mladi i obezbedila budućnost Srbije posle rata, već 9. 11. 1915. godine sa Francuskom je potpisan poseban sporazum o obrazovanju po kome se deca oslobođena od vojne službe šalju u Francusku gde je operativac od poverenja predsednika vlade Nikole P. Pašića i sekretar poslanika Milenka R. Vesnića u poslanstvu Kraljevine Srbije u Parizu bio zaslužni Kamenogorac dr Mihajlo O. Gluščević, koji je takođe bio i pomoćnik generala Mihajla P. Rašića u srpskoj vojnoj misiji pri Francuskoj vrhovnoj komandi.

Suočena sa sinhronizovanim napadom Nemačke, Austrougarske i Bugarske, Vrhovna komanda je 25. 11. 1915. godine donela istorijsku odluku da odbije kapitulaciju i naredi povlačenje preko Crne Gore i Albanije ka Jadranskom moru. Dok su u okolnim planinama delovali komitski odredi, Užička vojska i Limski odred držali su položaje u dolini reke Lim kao ključni tranzitni pravac i odstupnica za trupe koje su se povlačile iz zapadne i centralne Srbije prema Skadru, Lješu, Draču i Valoni. Procenjuje se da je tokom ovog egzodusa život izgubilo više od 240.000 vojnika i civila.

Preživeli u povlačenju sa vojskom iz Prijepolja u Grčku, a zatim u kontingentu izbeglica u Francusku pa Škotsku bio je i Stevović Božidar (Prijepolje 1903 - 5. 8. 1961. Beograd) od Prijepoljaca - oca Sava, trgovca, i majke Magde, ćerke Rista Hadži-Petrovića.

Početkom 1916. godine, brodovi su prebacili srpsku vojsku i narod na grčko ostrvo Krf i Vido u Jonskom moru. Kako je već bilo ispregovarano u Parizu sa Srpskim dobrotvornim fondom iz Londona, Nikola Pašić je naredio 26. 3. 1916. da se 360 neraspoređenih omladinaca prebaci na školovanje u Veliku Britaniju tako da ih je 308 ostalo u Švajcarskoj, 328 u Rusiji, 700 u Grčkoj dok se u Francuskoj školovao čak 3171 učenik.

Srpska deca sa ostrva Vido, nadomak obale Krfa, ukrcani su na francusku krstaricu „Savoja“, koja se uputila prema Mesini na Siciliji, odakle je nastavila put ka francuskom ostrvu Friul kod Marselja, gde su proveli dve nedelje u karantinu. Odatle su se iskrcali u Ajačiju (Korzika), a zatim su brodom „Balkan” prevezeni u Marselj, gde su proveli dva dana pod britanskim starateljstvom. Zatim su vozom otputovali u Pariz, gde su proveli tri dana, pa su prebačeni u Avr, odakle su se ukrcali na brod „Vera” koji ih je prevezao u Sautempton odakle su prevezeni vozom do Londona (u Oksford i Kembridž) i na dalja odredišta.

Podeljeni su u pet grupa sa pet srpskih učitelja: Milan Majzner, Dragutin Subotić, Slavko Šećerov, Milan Luković i Milorad Vanlić. Prva grupa od 145 dečaka pristala je u Sautempton 25. 4. 1916. i smeštena je u Karington Hausu u Deptfordu, predgrađu Londona. Ubrzo je Srpski dobrotvorni fond omogućio raspoređivanje širom Velike Britanije.

Dobročinstvom trgovca jutom Džordža Bonera već početkom1917. grupa dečaka je bila smeštena u hostel u Fernbreu, a brigu o njima vodila je domaćica pansiona, gospođica Eni L. Beg dok ih je A. S. Karter učio engleski jezik.

Uspešno se oporavljajući, savlađujući jezik, školsko gradivo i vannastavne aktivnosti, dečaci su 28. 6. 1919. godine napustili Dandi i vratili se u Srbiju, a neki su nastavili visoko školovanje u drugim univerzitetskim gradovima Velike Britanije.

Pre Prvog svetskog rata, fudbal se uglavnom igrao improvizovanim loptama od platna i vune, a sa osnivanjem fudbalskog saveza (14. 4. 1919) i naglim porastom popularnosti ovog sporta, došlo je do njegovog širenja u unutrašnjost zemlje. Posle Prvog svetskog rata u Prijepolju je igralo ukupno osam fudbalskih timova na tri lokacije, a organizovani fudbal je počeo da se igra sa kožnom loptom sa pertlama i gumenim mehurom na naduvavanje koju je doneo prvi trener Božidar Stevović nakon što je u prijepoljski Podmladak K. P. D. ujedinio Slogu i Napredak. Božidar je igrao fudbal u srednjoškolskom timu Dandija i po tom modelu je 1920. osnovano Kulturno - prosvetno društvo Podmladak čija sportska sekcija je igrala fudbal na Megdanu kod današnje osnovne škole „Vladimir Perić Valter“ i u kojem je Božo igrao beka i bio trener.

Odlaskom te generacije na dalje školovanje novoformirani sportski klub Karađorđe je 1924. ujedinio Radnički, Budućnost i Jedinstvo takođe da bi igrao međugradske utakmice posle čega je 1926. osnovano i današnje Polimlje R. S. K.

Dugotrajan boravak srpskih učenika i studenata u inostranstvu imao je ogroman uticaj na razvoj sporta u Srbiji nakon završetka Velikog rata. Znanje stečeno tokom boravka u inostranstvu učenici i studenti su po povratku u domovinu iskoristili i za osnivanje sportskih klubova. I zato: Hvala, Dandonijanci!

Starešina profesor Milorad J. Vanlić

Starešina srpske učeničke kolonije od 15 članova u škotskom Dandiju bio je profesor Milorad J. Vanlić, a činili su je: Dragoljub Nikolić, Milenko Vasić, Milorad Jevđović, Branislav Kovačević, Moša Albahari, Mihajlo Vanđelović, Stojan Bralović, Dušan Simonović, Jovan Lazić, Radomir Đorđević, Mihajlo Ložičković, Nikola Nikolić, Milan Jovanović i Velimir Nikolić, koji su pohađali Akademiju Haris, zatim Božidar Brkić, Boško Deretić, Dušan Božjaković, Miodrag Dimitrijević, Vladimir Orović, Božidar Filipović, Milenko Matić, Aleksandar Stamenković i najmlađi Božidar Stevović, koji su se obrazovali u Srednjoj školi Dandija, kao i Miodrag Mišić i Branislav Radosavljević, koji su radili u trgovini.

Apel čitaocima

Ukoliko imate informacije o Božidaru Stevoviću (1903-1961), njegovoj supruzi Mariji (1912 -2004), potomcima ili o navedenima iz te generacije u članku molimo vas da se povodom 110 godina od dolaska srpskih učenika među Dandonijane i 100 godina od osnivanja prijepoljskog fudbalskog kluba obratite redakciji.